Buta (butə, puta) – gʻuncha; bodomsimon bezak naqshi. Ozarbayjon naqqoshlik sanʼatining eng keng tarqalgan bezak unsurlaridan biri.
Buta (butə, puta) gʻuncha demakdir: bodomsimon bezak naqshi va Ozarbayjon naqqoshlik sanʼatining eng keng tarqalgan bezak unsurlaridan biri. Buta zardushtiylik (otashparastlik) davriga borib taqaladigan bezak shakli deb taxmin qilinadi. U Boku, Ganja, Ardabil, Tabriz, Naxchivon, Salyan va Mugʻon gilamlarida, binolarning ichki bezagida va boshqa sanʼat asarlarida keng qoʻllangan. Buta Oʻrta Osiyo va Yaqin Sharqning amaliy-bezak sanʼatida ham keng tarqalgan: Hindistonning tirma shollarida, Eron matolari va metall buyumlarida va boshqa joylarda.
Buta keng qoʻllanadigan gilam maktablariVaqt oʻtishi bilan ramziy maʼno tashuvchi butalar turli mazmun va shakldagi naqshlar bilan asta-sekin boyib borgan.
Ozarbayjon xalqining milliy xususiyatlarini aks ettirgan buta turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashini ifodalovchi tushuncha va ramz sifatida ogʻzaki va yozma adabiyotga hamda sanʼatga kirib kelgan.
Buta nafaqat tasviriy sanʼatimizning, balki folklorimiz va ogʻzaki adabiyotimizning ham muhim unsuridir. Tadqiqotchi Mahsati Ismoil “Naxchivon afsonalari” kitobida butaning folklorimizdagi oʻrni haqida qiziqarli fikrlarni bildiradi:
Folklorda buta qadimgi ajdodlarimizning kosmogonik dunyoqarashini tashuvchi unsurdir. Qadimgi odamlar ongida suv, oʻsimlik, togʻ va boshqa mavjudotlar muqaddas sanalgan, hayotning ilk manbai deb bilingan. Shu maʼnoda buta naslning davomi va koʻpayishining ramzidir. Ozarbayjon dostonlarida buta oshiq bilan maʼshuqa oʻrtasidagi xayoliy bogʻ vazifasini bajaradi. Ishqiy dostonlarda u misli koʻrilmagan, yuksak va ilohiy muhabbat belgisi sifatida tanlangan oshiq qahramonga oshiqlik (xalq baxshichiligi) sanʼatini va shoirlik isteʼdodini ham ato etadi. Doston va ertaklarimizda “buta berish” donishmand qariya Xizrning oshiqqa ishq sharobini ichirishi bilan boshlanadi. Bir-birini hech koʻrmagan ikki yosh alohida-alohida, tushda yoki gʻoyibona koʻrinishda, oʻzlariga tutilgan sharobni ichadi: qiz bir lahzaga yigitni, yigit esa qizni koʻradi va ular gʻayrioddiy muhabbatga tushadi. Umuman, folklor namunalarini oʻrganish butaning har kimga berilmasligini koʻrsatadi. Buta berish faqat tanlanganlarga xosdir. Tanlanganlar buta tufayli boshqa hech kimda boʻlmagan bir qator alohida fazilatlarga ham ega boʻladi. Oshiqning uzoq va ogʻir sinovlari oxir-oqibat sevishganlarning ilohiy visoli bilan yakunlanadi. Buta dunyo qonuniyatlarining boshqacha, yuksakroq shaklda amalga oshishiga vosita boʻladi. Ishqiy dostonlarda darvesh, donishmand qariya, pir kabi mifik obrazlar yigitga qizni bir lahzaga koʻrsatsa yoki baʼzan unga ishq sharobini ichirsa, bunga “buta oldi”, “buta berildi” deyiladi.
Ozarbayjon folklorining koʻplab namunalarida buta nomi tilga olinmaydigan, tush bilan bogʻliq syujet chiziqlari ham bor. Tushning ortidan ketish, sevgilisini tushda koʻrish, kelajagini tushda koʻrish va shunga oʻxshash voqealarni ham, bizningcha, “buta berish” bilan parallel ravishda talqin qilish kerak. Ishqiy dostonlarda oshiqqa buta berilishi yoki unga toʻla qadahdan ishq sharobi ichirilishi, oʻz tushining ortidan borib baxtga erishgan ertak qahramoni, bularning barchasi butaning mavhum tushunchasida birlashadi. Demak, buta berish umumiy va mavhum xarakterga ega. Aynan shu mavhumlik butani milliy oʻziga xoslikning tashuvchisiga aylantirgan. Buta tushda berilib, tushda olingani uchun tush va buta yaxlit bir butunlikni tashkil etadi. Kamil Valiyev turkiylar tushga katta ahamiyat berganini taʼkidlab, tush va uning taʼbirini inson maʼnaviy olamining teranliklarida kechadigan yashirin olamning belgisi va insoniyatning ilk afsonasi deb atagan.
Ozarbayjon ishqiy dostonlarining tuzilishi va asosi ham butaga qurilgan. Shu asosda kechadigan voqealarning murakkab rivoji va maqsadi faqat oxirida oydinlashadi. Buta bilan boshlangan ishq yoʻli mahrumlik va iztiroblardan oʻtadi. Tashqaridan qaraganda buta olish yoki buta berilishi oddiy va odatiy koʻrinadi.
Rasul uxlab yotgan edi, tushida Tiflis shahrida jannatdek bir bogʻni, uning ustida esa ohudek goʻzal bir qizni koʻrdi... Qizning yonida bir darvesh turardi. Darvesh qizning qoʻlini Rasulga uzatib dedi: “Rasul, bu qiz tiflislik Xoja Sanonning qizi Shohsanam. Uni senga buta qilib beraman. Koʻp oʻtmay bir-biringizni topasiz”, dedi-yu, chiqib ketdi.
Qurbanining koʻzlari yumuq, koʻngli esa ochiq edi. Uning tushiga Ganja shahridan Ziyodxonning qizi Pari xonim kirdi. Pari xonimning qoʻlini Qurbanining qoʻliga qoʻyib, ularni bir-biriga buta qildilar.
Abbosni uygʻota olmagach, kimdir hushidan ketdi, kimdir oʻldi dedi. Bir kampir uning tomirini ushlab koʻrib dedi: “Unga hech narsa boʻlmagan, ishq uyqusiga ketgan. Ayni shu damda unga tabrizlik Botmon Qilich Muhammadbekning singlisi Pari xonimni buta qilib berishyapti.”
Mahmud bilan akasi Qambar Aynal Yoqut ziyoratgohida uxlab yotganida, kechasi Aynal Yoqut Mahmudga bir qadah sharob berdi. Mahmud ichdi, qadah tubida qolganini esa Qambarga berdi va shu tariqa ikkalasi ham shoir boʻldi; Mahmudga esa Misr shahridan Jafar poshoning qizi Nigor xonim buta qilib berildi.
Ishqiy dostonlar kompozitsiyasining asosini tashkil etgan buta dostonchilikda muhim oʻrin tutadi. Koʻrinib turibdiki, ishqiy dostonlarda buta va tush bir-birini toʻldiruvchi asosiy unsurlardir. Sharob, ishq olovini yoquvchi qadah ham butaning asosiy unsurlaridan biridir. Ishqiy dostonlarga koʻra buta olgan oshiq mardligi va halolligi bilan ham ajralib turadi.
Kichikdan xato, kattadan saxo,
Mard yigit soʻzidan qaytmas aslo,
Shohlar shohi menga buta qildi ato,
Murodim shu: Pari uchun kelganman.
Kiçiklərdən xəta, böyükdən əta,
Mərd iyid odu ki, dediyin tuta,
Şahlar şahı mənə veribdi buta,
Mətləbimdi, Pəri üçün gəlmişəm.
Butaning Ozarbayjon zaminidagi ildizlari juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Naxchivonning Sharur tumanidagi Ovchular tepasi manzilgohida buta naqshli bir nechta sopol idish, Xalaj manzilgohida esa buta tasvirli sopol parchasi topilgan.3 Tadqiqotchilar bu topilmalarni kechki eneolit davriga mansub deb hisoblaydi; Ovchular tepasining shu davrga oid qatlamlari miloddan avvalgi V mingyillikka tegishli.4 Idishlarda buta naqshi tana boʻylab simmetrik tarzda uch marta takrorlanadi. Naxchivon davlat tarix muzeyi maʼlumotiga koʻra, bu idishlarda hozirgacha maʼlum boʻlgan eng qadimgi buta tasvirlari bor.3
“Britannica” ensiklopediyasi butani hind-mugʻal sanʼati unsuri deb taʼriflaydi. Aslida bu yerda gap Temurning avlodi Bobur shoh tomonidan 1526-yilda Hindistonda asos solingan va 1858-yilgacha mavjud boʻlgan turkiy davlat, Boburiylar haqida bormoqda. Butani Hindistonga Boburiylar olib borgan. Afsuski, bugun koʻplab manbalar turkiy kelib chiqishga ega naqsh boʻlgan butani Hindistonga nisbat beradi.
Bugun Hindiston moʻjizasi sifatida mashhur boʻlgan Toj Mahal ham turkiy meʼmorchilik va sanʼatning namunasidir. Boburiylarning beshinchi hukmdori Shoh Jahon vafot etgan rafiqasi Mumtoz Mahal xotirasiga bagʻishlagan bu maqbara qurilishida turli turkiy yurtlardan, jumladan Ozarbayjondan kelgan ustalar faol ishtirok etgan.
XIX asr oʻrtalarida buta naqshli mahsulotlar Hindistondan Shotlandiyaning Peysli shahriga keltirilgan va u yerdan butun dunyoga tarqalgan. Shuning uchun buta bugun Gʻarb dunyosida “peysli” nomi bilan mashhur. Oʻzbek naqqoshligida esa bu naqsh “bodom” nomi bilan ham maʼlum.
Butaning ikki asosiy tashuvchisi, gilam va kalagʻayi (ipak roʻmol), bugun insoniyatning nomoddiy madaniy merosi tarkibiga kiradi. Ikkalasi ham YUNESKOning Reprezentativ roʻyxatiga kiritilgan.
YUNESKO Hukumatlararo qoʻmitasining 5-sessiyasida roʻyxatga kiritilgan. Gilamlar tabiiy boʻyoqlar bilan boʻyalgan jun, paxta va ipak iplardan tik va yotiq dastgohlarda toʻqiladi. Hunar oila ichida, ogʻzaki va amaliyot orqali avloddan avlodga oʻtadi. Buta eng koʻp tarqalgan joy ham gilamdir.
2014-yil noyabrida, 9-sessiyada roʻyxatga kiritilgan. Ipak Shakida ishlab chiqariladi, kalagʻayining oʻzi esa Ismoilli tumanidagi Basqal qishlogʻida tayyorlanadi. Naqshlar yogʻoch qoliplar va tabiiy boʻyoqlar bilan bosiladi. Bitta kalagʻayi ikki kun va toʻrt ustaning mehnatini talab qiladi:
Oʻrta asrlarda kalagʻayiga bosilgan buta izi uning ustasining muhri vazifasini oʻtagan: usta oʻng mushtini boʻyoqqa botirib, ipakka bosgan, bu iz esa kalagʻayi kimning qoʻlidan chiqqanini koʻrsatgan. Vaqt oʻtishi bilan bu iz takomillashib, buta naqshiga aylangan.7
Dunyo boʻylab sayohat qilar ekan, buta yangi nomlarga ega boʻldi. Bugun Gʻarbda uni hamma taniydi, faqat boshqa nom bilan.
Butaning bugungi tanish shaklini tashigan Kashmir shollari allaqachon keng tarqalgan edi.
Britaniya Ost-Indiya kompaniyasi shollarni Angliya va Shotlandiyaga olib keldi, u yerda ularga taqlid qilib toʻqish boshlandi.
Shotlandiyaning Peysli shahri buta naqshli shollarning asosiy markaziga aylandi va Gʻarb bu naqshni shu shahar nomi bilan tanidi.
Fabrika bosmasi tufayli ommaviy ishlab chiqarilgan naqshning moda choʻqqisi 1870-yillarda nihoyasiga yetdi.
Sharq uslublariga qiziqish butani yana modaga qaytardi. The Beatles, Queen va David Bowie uni kiydi, naqsh esa 1967-yilgi “Muhabbat yozi”ning ramzlaridan biriga aylandi.
Shotlandiyadagi Peysli muzeyi 2018-yildan beri yopiq. 68,7 mln funt sterlinglik qayta qurishdan soʻng u 2027-yil boshida qayta ochilishi kutilmoqda; yangi ekspozitsiyalar dunyoga mashhur peysli naqshi tarixini ham hikoya qiladi. Butaning yoʻli u yerdan ham oʻtadi.
Buta Ozarbayjonning milliy ramzlaridan biri hisoblanadi va bugun ham yashamoqda: sahnada, ekranda va osmonda.
2005-yilda tashkil etilgan Buta sanʼat markazi Londonda Ozarbayjon sanʼatining ikki yirik festivalini oʻtkazdi: birinchisi 2009–2010-yillarda 100 kun davom etgan, ikkinchisi esa 2014–2015-yillarda.
Ilgar Najafning filmida buvi nevarasining onasi xotirasiga muhabbat ramzi boʻlgan buta naqshli gilam toʻqiydi. Film Ozarbayjondan 85-“Oskar” mukofotiga yuborilgan.
Milliy aviatashuvchining arzon narxli boʻlinmasi 2017-yilda parvozlarni boshlagan va 2023-yil oktabrida AZAL brendi ostida birlashgan. Uning nomi AZALning “Buta Budget” tarifida yashab kelmoqda.
2006-yilda ochilgan, 2000 tomoshabinga moʻljallangan Buta Palace Bokuning asosiy konsert maskanlaridan biridir.
Buta bizga tegishli qadriyat va goʻzallikdir. U har doim sanʼatimiz va adabiyotimizning toji boʻlgan. Unda buvilarimizning mehri va tariximizning izi bor. Afsuski, bu goʻzallik, bu yoqimli naqsh aynan ozarbayjon-turkiy kelib chiqishga ega ekanini dunyoda kam odam biladi. Madaniyatimizni asrash va uni eng yaxshi tarzda tanitish fuqarolik burchimizdir!