بوتا چیست؟

در فولکلور، بوتا حامل جهان‌بینی کیهان‌شناختی نیاکان کهن ماست. در اندیشه انسان‌های باستان، آب، گیاه، کوه و دیگر موجودات مقدس شمرده می‌شدند و سرچشمه آغازین زندگی به شمار می‌آمدند. از این منظر، بوتا نماد تداوم نسل و فزونی است. در داستان‌های آذربایجانی، بوتا نقش پیوندی خیالی میان عاشق و معشوق را ایفا می‌کند. در داستان‌های عاشقانه، به‌عنوان نشانه عشقی بی‌مانند، والا و الهی، به قهرمانِ عاشقِ برگزیده موهبت هنر عاشیقی و استعداد شاعری نیز می‌بخشد. در داستان‌ها و افسانه‌های ما، «بوتا دادن» با نوشاندن شربت عشق به عاشق به دست پیری دانا - خضر - آغاز می‌شود. دو جوان که هرگز یکدیگر را ندیده‌اند، جدا از هم، در خواب یا در حالتی خیالی، از شربتی که به آنان داده می‌شود می‌نوشند؛ دختر پسر را و پسر دختر را تنها برای یک لحظه می‌بیند و به عشقی شگفت گرفتار می‌شوند. به‌طور کلی، بررسی نمونه‌های فولکلور نشان می‌دهد که بوتا به هر کسی داده نمی‌شود. بوتا دادن تنها ویژه برگزیدگان است. این برگزیدگان به واسطه بوتا چند ویژگی متمایز را نیز به دست می‌آورند که از آنِ هیچ کس دیگر نیست. آزمون‌های طولانی و دشوار عاشق سرانجام با وصال الهی دلدادگان به پایان می‌رسد. بوتا وسیله‌ای است برای تحقق قانونمندی‌های جهان به شکلی دیگر و برتر. در داستان‌های عاشقانه، هنگامی که شخصیت‌های اسطوره‌ای - درویش، ریش‌سفید دانا، پیر و دیگران - دختر را لحظه‌ای به پسر نشان می‌دهند یا گاه شربت عشق به او می‌نوشانند، می‌گویند: «بوتا گرفت»، «بوتا داده شد».

در بسیاری از نمونه‌های فولکلور آذربایجان، خط‌های داستانی مرتبط با خواب نیز وجود دارد که در آن‌ها نامی از بوتا برده نمی‌شود. دنبال کردن خواب، دیدن معشوق در خواب، دیدن آینده خود در خواب و رویدادهای مشابه را نیز، به نظر ما، باید هم‌راستا با «بوتا دادن» تفسیر کرد. بوتا دادن به عاشق در داستان‌های عاشقانه، یا نوشاندن شربت عشق به او از جامی لبریز، و قهرمان افسانه که در پی خواب خود می‌رود و به خوشبختی می‌رسد - همه در مفهوم انتزاعی بوتا به هم می‌پیوندند. پس بوتا دادن امری کلی و انتزاعی است. همین انتزاعی بودن، بوتا را به حامل ویژگی‌های ملی بدل کرده است. از آنجا که بوتا در خواب داده و گرفته می‌شود، خواب و بوتا یگانگی‌ای پدید می‌آورند. کامل ولی‌یف یادآور شده است که ترکان به خواب اهمیت بسیار می‌دادند و خواب و تعبیر خواب را نشانه‌ای از جهان پنهانی که در ژرفای جهان معنوی انسان جریان دارد و نخستین اسطوره انسان نامیده است.

ساختار و پایه داستان‌های عاشقانه آذربایجان نیز بر بوتا استوار است. تحول پیچیده رویدادهایی که بر این پایه جریان می‌یابند و هدف آن‌ها تنها در پایان روشن می‌شود. راه عاشقی که با بوتا آغاز می‌شود، از رنج‌ها و سختی‌ها می‌گذرد. گرفتن بوتا یا بوتا دادن در ظاهر ساده و عادی به نظر می‌رسد.