Buta (butə, puta) – tomurcuk; badem biçimli bir süsleme motifi. Azerbaycan süsleme sanatının en yaygın bezeme unsurlarından biri.
Buta (butə, puta) tomurcuk demektir: badem biçimli bir süsleme motifi ve Azerbaycan süsleme sanatının en yaygın bezeme unsurlarından biri. Butanın, Zerdüştlük (ateşperestlik) dönemine uzanan bir süsleme biçimi olduğu düşünülmektedir. Bakü, Gence, Erdebil, Tebriz, Nahçıvan, Salyan ve Muğan halılarında, binaların iç süslemesinde ve başka sanat eserlerinde yaygın olarak kullanılmıştır. Buta, Orta Asya ve Orta Doğu’nun süsleme ve uygulamalı sanatlarında da yaygındır: Hindistan’ın tirme şallarında, İran’ın kumaşlarında ve maden işlerinde ve başka yerlerde.
Butanın yaygın kullanıldığı halı okullarıSembolik anlam taşıyan butalar zamanla farklı içerik ve biçimlerdeki motiflerle zenginleşmiştir.
Azerbaycan halkının millî özelliklerini yansıtan buta, Türk halklarının mitolojik dünya görüşünü ifade eden bir kavram ve sembol olarak sözlü ve yazılı edebiyata ve sanata girmiştir.
Buta yalnızca güzel sanatlarımızın değil, folklorumuzun ve sözlü edebiyatımızın da önemli bir unsurudur. Araştırmacı Mehseti İsmail “Nahçıvan Efsaneleri” adlı kitabında butanın folklorumuzdaki yerine dair ilgi çekici görüşler ileri sürer:
Folklorda buta, uzak atalarımızın kozmogonik dünya görüşünü taşıyan bir unsurdur. Eski insanların bilincinde su, bitki, dağ ve başka varlıklar kutsal sayılır, hayatın ilk kaynağı olarak görülürdü. Bu anlamda buta, neslin devamının ve çoğalmanın sembolüdür. Azerbaycan destanlarında buta, âşıkla maşuk arasında hayalî bir bağ rolü üstlenir. Aşk destanlarında eşi görülmemiş, yüce ve ilahî bir aşkın işareti olarak seçilmiş âşık kahramana âşıklık sanatını ve şairlik yeteneğini de bağışlar. Destan ve masallarımızda “buta verme”, bilge bir pirin, Hızır’ın âşığa aşk badesi içirmesiyle başlar. Birbirini hiç görmemiş iki genç, ayrı ayrı, rüyada ya da bir görüde kendilerine sunulan badeyi içer: kız bir anlığına delikanlıyı, delikanlı da kızı görür ve olağanüstü bir aşka düşerler. Genel olarak folklor örnekleri üzerine yapılan incelemeler, butanın herkese verilmediğini gösterir. Buta vermek yalnızca seçilmişlere özgüdür. Seçilmişler buta sayesinde başka kimsede bulunmayan birtakım özel nitelikler de kazanır. Âşığın uzun ve çetin sınavları sonunda sevgililerin ilahî kavuşmasıyla sona erer. Buta, dünyanın yasalarının farklı ve daha yüce bir biçimde gerçekleşmesini sağlayan bir araçtır. Aşk destanlarında derviş, bilge pir, ermiş gibi mitolojik figürler delikanlıya kızı bir anlığına gösterdiğinde ya da bazen ona aşk badesi içirdiğinde “buta aldı”, “buta verildi” denir.
Azerbaycan folklorunun pek çok örneğinde butanın adı geçmeyen, rüyayla ilgili olay örgüleri de vardır. Rüyanın peşine düşmek, sevgiliyi rüyada görmek, geleceğini rüyada görmek ve benzeri olaylar da bize göre “buta verme” ile paralel olarak yorumlanmalıdır. Aşk destanlarında âşığa buta verilmesi ya da ona dolu kadehten aşk badesi içirilmesi, masal kahramanının rüyasının peşinden giderek mutluluğa ulaşması; bunların hepsi soyut buta kavramında birleşir. Demek ki buta verme genel ve soyut bir nitelik taşır. Butayı millî kimliğin taşıyıcısı yapan da işte bu soyutluktur. Buta rüyada verilip alındığı için rüya ile buta bir bütün oluşturur. Kamil Veliyev, Türklerin rüyaya büyük önem verdiğini belirtmiş; rüyayı ve tabirini, insanın manevi dünyasının derinliklerinde olup biten gizli âlemin işareti ve insanlığın ilk miti olarak adlandırmıştır.
Azerbaycan aşk destanlarının yapısı ve temeli de buta üzerine kuruludur. Bu temel üzerinde gelişen olayların karmaşık seyri ve amacı ancak sonunda açıklık kazanır. Buta ile başlayan aşk yolu, mahrumiyet ve ıstıraplardan geçer. Buta almak ya da buta verilmek dışarıdan bakıldığında basit ve sıradan görünür.
Resul uyuyordu ve rüyasında Tiflis şehrinde cennete benzer bir bahçe, onun üstünde de ceylan gibi güzel bir kız gördü... Kızın yanında bir derviş duruyordu. Derviş kızın elini Resul’a uzatarak dedi: “Resul, bu kız Tiflisli Hoca Senan’ın kızı Şahsenem’dir. Onu sana buta veriyorum. Çok geçmeden birbirinizi bulacaksınız”, ve çekip gitti.
Kurbani’nin gözleri kapalı, gönlü ise açıktı. Rüyasına Gence şehrinden Ziyad Han’ın kızı Peri Hanım girdi. Peri Hanım’ın elini Kurbani’nin eline koyarak onları birbirine buta ettiler.
Abbas’ı uyandıramayınca kimi bayıldı, kimi öldü dedi. Yaşlı bir kadın nabzını tuttu ve dedi: “Ona bir şey olmamış, aşk uykusuna dalmış. Şu anda ona Tebrizli Batman Kılınç Mehemmed Bey’in kız kardeşi Peri Hanım’ı buta veriyorlar.”
Mahmud ile kardeşi Kamber, Eynal Yakut’un türbesinde uyurken gece Eynal Yakut, Mahmud’a bir kadeh şarap verdi. Mahmud içti, kadehin dibinde kalanı da Kamber’e verdi; böylece ikisi de şair oldu. Mahmud’a da Mısır şehrinden Cafer Paşa’nın kızı Nigâr Hanım buta verildi.
Aşk destanlarının kompozisyonunun temelini oluşturan buta, destancılıkta önemli bir rol oynar. Görüldüğü gibi aşk destanlarında buta ve rüya, birbirini tamamlayan temel unsurlardır. Bade, aşk ateşini yakan kadeh de butanın başlıca unsurlarından biridir. Aşk destanlarına göre buta almış âşık, yiğitliği ve dürüstlüğüyle de öne çıkar.
Küçüklerden hata, büyükten atâ,
Mert yiğit odur ki sözünü tuta,
Şahlar şahı bana vermiştir buta,
Muradım budur: Peri için gelmişim.
Kiçiklərdən xəta, böyükdən əta,
Mərd iyid odu ki, dediyin tuta,
Şahlar şahı mənə veribdi buta,
Mətləbimdi, Pəri üçün gəlmişəm.
Butanın Azerbaycan topraklarındaki kökleri çok eski çağlara uzanır. Nahçıvan’ın Şerur bölgesindeki Ovçular Tepesi yerleşim yerinde buta desenli birkaç kil kap, Halaç yerleşim yerinde ise buta tasvirli bir seramik parçası bulunmuştur.3 Araştırmacılar bu buluntuları Geç Kalkolitik döneme tarihlendirir; Ovçular Tepesi’nin bu döneme ait katmanları MÖ 5. binyıla tarihlenmektedir.4 Kaplarda buta deseni gövde boyunca simetrik olarak üç kez tekrarlanır. Nahçıvan Devlet Tarih Müzesi’nin verdiği bilgiye göre bu kaplar, bilinen en eski buta tasvirlerini taşır.3
Encyclopaedia Britannica butayı Hint-Babür sanatının bir unsuru olarak tanımlar. Aslında burada söz konusu olan, Timur’un torunu Babür Şah’ın 1526’da Hindistan’da kurduğu ve 1858’e kadar varlığını sürdüren Türk devleti Babürlülerdir. Buta Hindistan’a Babürlüler tarafından götürülmüştür. Ne yazık ki bugün birçok kaynak, Türk kökenli bir motif olan butayı Hindistan’a mal eder.
Bugün Hindistan’ın harikası olarak bilinen Tac Mahal de Türk mimarisinin ve sanatının bir örneğidir. Babür hükümdarlarının beşincisi Şah Cihan’ın, ölen eşi Mümtaz Mahal’in anısına yaptırdığı bu türbenin inşasında Azerbaycan da dâhil olmak üzere çeşitli Türk yurtlarından gelen ustalar etkin olarak yer almıştır.
19. yüzyılın ortalarında buta desenli ürünler Hindistan’dan İskoçya’nın Paisley kasabasına getirilmiş, oradan da bütün dünyaya yayılmıştır. Bu yüzden buta bugün Batı dünyasında “paisley” adıyla bilinir. Türkiye’de ise daha çok “şal deseni” diye anılır.
Butanın iki temel taşıyıcısı olan halı ve kelağayı (ipek başörtüsü) bugün insanlığın somut olmayan kültürel mirasının bir parçasıdır. Her ikisi de UNESCO’nun Temsilî Listesi’nde yer alır.
UNESCO Hükûmetlerarası Komitesi’nin 5. oturumunda listeye alındı. Halılar doğal boyalarla renklendirilmiş yün, pamuk ve ipek ipliklerden, dikey ve yatay tezgâhlarda dokunur. Zanaat aile içinde, sözlü olarak ve uygulamayla kuşaktan kuşağa aktarılır. Butanın en yaygın olduğu yer de halıdır.
Kasım 2014’te, 9. oturumda listeye alındı. İpek Şeki’de üretilir, kelağayının kendisi ise İsmayıllı’nın Basgal köyünde yapılır. Desenler ahşap kalıplar ve doğal boyalarla basılır. Bir kelağayı iki gün ve dört ustanın emeğiyle ortaya çıkar:
Orta Çağ’da kelağayıya basılan buta izi, ustasının mührü yerine geçerdi: usta sağ yumruğunu boyaya batırıp ipeğe bastırır, bu iz de kelağayının kimin elinden çıktığını gösterirdi. Zamanla bu iz incelerek buta desenine dönüştü.7
Buta dünyayı dolaşırken yeni adlar kazandı. Bugün Batı’da herkes onu tanıyor, yalnızca başka bir adla.
Butanın bugün bilinen biçimini taşıyan Keşmir şalları artık yaygındı.
Britanya Doğu Hindistan Şirketi şalları İngiltere ve İskoçya’ya getirdi; orada taklitleri yapılmaya başlandı.
İskoçya’nın Paisley kasabası buta desenli şalların başlıca üretim merkezi oldu ve Batı bu motifi onun adıyla tanıdı.
Fabrika baskısıyla seri üretilen desenin moda zirvesi 1870’lerde sona erdi.
Doğu üsluplarına duyulan ilgi butayı yeniden modaya taşıdı. The Beatles, Queen ve David Bowie onu giydi; desen 1967 “Sevgi Yazı”nın sembollerinden biri oldu.
İskoçya’daki Paisley Müzesi 2018’den beri kapalı. 68,7 milyon sterlinlik yenilemenin ardından 2027’nin başında yeniden açılması bekleniyor; yeni sergiler dünyaca ünlü Paisley deseninin hikâyesini de anlatacak. Butanın yolu oradan da geçiyor.
Buta, Azerbaycan’ın millî sembollerinden biri sayılır ve bugün de yaşıyor: sahnede, perdede ve gökyüzünde.
2005’te kurulan Buta Sanat Merkezi, Londra’da iki büyük Azerbaycan sanatları festivali düzenledi: birincisi 2009–2010’da 100 gün süren, ikincisi 2014–2015’te.
İlgar Necef’in filminde bir nine, torununun annesinin anısına aşkın sembolü olan buta desenli bir halı dokur. Film, Azerbaycan’ın 85. Oscar Ödülleri adayı olarak gönderildi.
Millî havayolu şirketinin düşük maliyetli kolu 2017’de uçuşlara başladı ve Ekim 2023’te AZAL markası altında birleşti. Adı bugün AZAL’ın “Buta Budget” tarifesinde yaşıyor.
2006’da açılan, 2.000 seyirci kapasiteli Buta Palace, Bakü’nün başlıca konser mekânlarından biridir.
Buta bize ait bir değer ve güzelliktir. Her zaman sanatımızın ve edebiyatımızın tacı olmuştur. Onda ninelerimizin şefkati ve tarihimizin izi vardır. Ne yazık ki bu güzelliğin, bu hoş desenin Azerbaycan Türk kökenli olduğunu dünyada pek az kişi bilir. Kültürümüze sahip çıkmak ve onu en güzel biçimde tanıtmak vatandaşlık görevimizdir!