Бута (butə, puta) – бүршік; бадам пішінді ою-өрнек мотиві. Әзербайжан ою-өрнек өнерінің ең кең тараған сәндік элементтерінің бірі.
Бута (butə, puta) бүршік дегенді білдіреді: бадам пішінді ою-өрнек мотиві және Әзербайжан ою-өрнек өнерінің ең кең тараған сәндік элементтерінің бірі. Бута зороастризм (отқа табынушылық) дәуірінен келе жатқан сәндік пішін деп саналады. Ол Баку, Гянджа, Ардабиль, Тебриз, Нахчыван, Салиян және Мұған кілемдерінде, ғимараттардың ішкі безендірілуінде және басқа да өнер туындыларында кеңінен қолданылған. Бута Орталық Азия мен Таяу Шығыстың сәндік-қолданбалы өнерінде де кең таралған: Үндістанның терме шәлілерінде, Иранның маталары мен металл бұйымдарында және басқа жерлерде.
Бута кеңінен қолданылатын кілем мектептеріУақыт өте келе символдық мағынасы бар буталар мазмұны мен пішіні әртүрлі мотивтермен біртіндеп байыды.
Әзербайжан халқының ұлттық ерекшеліктерін бейнелеген бута түркі халықтарының мифологиялық дүниетанымын білдіретін ұғым әрі символ ретінде ауызша және жазба әдебиетке, өнерге енді.
Бута бейнелеу өнерімізде ғана емес, фольклорымыз бен ауыз әдебиетімізде де маңызды элемент болып табылады. Зерттеуші Махсати Исмаил «Нахчыван аңыздары» атты кітабында бутаның фольклорымыздағы орны туралы қызықты ойлар айтады:
Фольклорда бута арғы ата-бабаларымыздың космогониялық дүниетанымын арқалайды. Ежелгі адамдардың санасында су, өсімдік, тау және басқа да болмыстар киелі саналып, өмірдің алғашқы бастауы ретінде қабылданған. Осы мағынада бута ұрпақ жалғастығы мен өсіп-өнудің символы. Әзербайжан дастандарында бута ғашық пен сүйгенінің арасындағы қиялдағы байланыс рөлін атқарады. Ғашықтық дастандарында ол теңдессіз, асқақ әрі тәңірлік махаббаттың белгісі ретінде таңдалған ғашық-батырға ашуг (халық ақыны) өнерін және ақындық дарынды да сыйлайды. Дастандар мен ертегілерімізде «бута беру» дана қария, Қыдыр атаның ғашыққа махаббат шәрбатын ішкізуімен басталады. Бір-бірін ешқашан көрмеген екі жас бөлек-бөлек, түсінде немесе аян арқылы өздеріне ұсынылған шәрбатты ішеді: қыз бір сәтке жігітті, жігіт қызды көреді де, екеуі ерекше махаббатқа душар болады. Жалпы, фольклор үлгілерін зерттеу бутаның кез келген адамға берілмейтінін көрсетеді. Бута беру тек таңдаулыларға ғана тән. Бута арқылы таңдаулылар ешкімде жоқ бірқатар ерекше қасиеттерге де ие болады. Ғашықтың ұзақ әрі ауыр сынақтары ақыр соңында сүйіскендердің тәңірлік қауышуымен аяқталады. Бута әлем заңдылықтарының басқаша, жоғарырақ түрде жүзеге асуына себепші құрал. Ғашықтық дастандарында дәруіш, дана қария, пір сияқты мифтік бейнелер жігітке қызды бір сәтке көрсеткенде немесе кейде оған махаббат шәрбатын ішкізгенде, мұны «бута алды», «бута берілді» деп атайды.
Әзербайжан фольклорының көптеген үлгілерінде бутаның аты аталмайтын, түспен байланысты сюжеттік желілер де бар. Түстің соңынан еру, сүйгенін түсінде көру, өз болашағын түсінде көру және осыған ұқсас оқиғаларды да, біздіңше, «бута берумен» қатар түсіндіру керек. Ғашықтық дастандарында ғашыққа бута берілуі немесе оған толы кеседен махаббат шәрбатының ішкізілуі, өз түсінің соңынан еріп бақытқа жеткен ертегі кейіпкері, мұның бәрі бутаның абстрактілі ұғымында тоғысады. Демек, бута беру жалпы және абстрактілі сипатқа ие. Дәл осы абстрактілік бутаны ұлттық болмыстың тасушысына айналдырған. Бута түсте беріліп, түсте алынатындықтан түс пен бута біртұтас бүтінді құрайды. Кәміл Вәлиев түркілердің түске үлкен мән бергенін атап өтіп, түс пен оның жорылуын адамның рухани әлемінің тереңінде өтетін жасырын әлемнің белгісі және адамзаттың алғашқы мифі деп атаған.
Әзербайжан ғашықтық дастандарының құрылымы мен негізі де бутаға құрылған. Осы негізде өрбитін оқиғалардың күрделі дамуы мен мақсаты тек соңында ғана айқындалады. Бутадан басталатын махаббат жолы тауқымет пен азаптан өтеді. Сырттай қарағанда бута алу немесе бута берілу қарапайым әрі әдеттегі нәрсе сияқты көрінеді.
Расул ұйықтап жатқан еді, түсінде Тифлис қаласында жұмақтай бір бақты, оның үстінде киіктей сұлу бір қызды көрді... Қыздың қасында бір дәруіш тұрды. Дәруіш қыздың қолын Расулға ұсынып: «Расул, бұл қыз тифлистік Қожа Сананның қызы Шахсәнем. Оны саған бута етіп беремін. Көп ұзамай бір-біріңді табасыңдар», деді де, кетіп қалды.
Құрбанидің көзі жұмулы, бірақ жүрегі ашық еді. Оның түсіне Гянджа қаласынан Зияд ханның қызы Пері ханым кірді. Пері ханымның қолын Құрбанидің қолына салып, оларды бір-біріне бута етті.
Аббасты ояту мүмкін болмаған соң, біреулер талып қалды десе, біреулер өліп қалды деді. Бір кемпір оның тамырын ұстап көріп: «Оған ештеңе болған жоқ, махаббат ұйқысына кеткен. Дәл қазір оған тебриздік Батман Қылыш Махаммед бектің қарындасы Пері ханымды бута етіп беріп жатыр», деді.
Махмұд пен інісі Қамбар Айнал Жақұттың зиратында ұйықтап жатқанда, түнде Айнал Жақұт Махмұдқа бір кесе шарап берді. Махмұд ішіп, кесе түбінде қалғанын Қамбарға берді, осылайша екеуі де ақын болды; ал Махмұдқа Мысыр қаласынан Жафар пашаның қызы Нигәр ханым бута етіп берілді.
Ғашықтық дастандарының композициялық негізін құрайтын бута дастан өнерінде маңызды рөл атқарады. Көріп отырғанымыздай, ғашықтық дастандарында бута мен түс бірін-бірі толықтыратын негізгі элементтер. Шәрбат, махаббат отын тұтатар кесе де бутаның басты элементтерінің бірі. Ғашықтық дастандарына сәйкес бута алған ғашық батылдығы мен адалдығымен де ерекшеленеді.
Кішіден - қате, үлкеннен - бата,
Ер жігіт сөзінде тұрар әрқашан да,
Шахтар шахы маған берді бута,
Мақсатым: Пері үшін келдім мұнда.
Kiçiklərdən xəta, böyükdən əta,
Mərd iyid odu ki, dediyin tuta,
Şahlar şahı mənə veribdi buta,
Mətləbimdi, Pəri üçün gəlmişəm.
Бутаның Әзербайжан жеріндегі тамыры өте ерте заманға барып тіреледі. Нахчыванның Шарур ауданындағы Овчулар төбесі қонысынан бута өрнекті бірнеше саз ыдыс, ал Халадж қонысынан бута бейнеленген қыш сынығы табылған.3 Зерттеушілер бұл олжаларды кейінгі энеолит дәуіріне жатқызады; Овчулар төбесінің осы кезеңге жататын қабаттары б.з.д. V мыңжылдықпен мерзімделеді.4 Ыдыстарда бута өрнегі тұлғасын бойлай симметриялы түрде үш рет қайталанады. Нахчыван мемлекеттік тарих мұражайының мәліметінше, бұл ыдыстарда бүгінге дейін белгілі ең көне бута бейнелері бар.3
«Британника» энциклопедиясы бутаны үнді-моғол өнерінің элементі ретінде сипаттайды. Шын мәнінде бұл жерде Темірдің ұрпағы Бабыр шах 1526 жылы Үндістанда негізін қалаған және 1858 жылға дейін өмір сүрген түркі мемлекеті, Бабыридтер туралы сөз болып отыр. Бутаны Үндістанға Бабыридтер әкелген. Өкінішке қарай, бүгінде көптеген дереккөздер түркі тектес өрнек бутаны Үндістанға телиді.
Бүгінде Үндістанның ғажайыбы ретінде танымал Тәж-Махал да түркі сәулет өнері мен өнерінің үлгісі. Бабыридтердің бесінші билеушісі Шах Жаһан қайтыс болған жұбайы Мүмтаз Махалдың құрметіне арнаған бұл кесененің құрылысына түрлі түркі елдерінен, соның ішінде Әзербайжаннан келген шеберлер белсенді қатысқан.
XIX ғасырдың ортасында бута өрнекті бұйымдар Үндістаннан Шотландияның Пейсли қаласына әкелініп, сол жерден бүкіл әлемге тарады. Сондықтан бута бүгінде Батыс әлемінде «пейсли» деген атпен белгілі.
Бутаның екі басты тасушысы, кілем мен келағайы (жібек орамал), бүгінде адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі. Екеуі де ЮНЕСКО-ның Репрезентативтік тізіміне енгізілген.
ЮНЕСКО Үкіметаралық комитетінің 5-сессиясында тізімге енгізілді. Кілемдер табиғи бояулармен боялған жүн, мақта және жібек жіптерден тік және көлденең тоқыма станоктарында тоқылады. Шеберлік отбасы ішінде ауызша және тәжірибе арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Бута ең көп таралған жер де кілем.
2014 жылғы қарашада, 9-сессияда тізімге енгізілді. Жібек Шекиде өндіріледі, ал келағайының өзі Исмаиллы ауданындағы Басқал ауылында жасалады. Өрнектер ағаш қалыптар мен табиғи бояулар арқылы басылады. Бір келағайыны жасауға екі күн және төрт шебердің қолы қажет:
Орта ғасырларда келағайыға басылған бута ізі оның шеберінің мөрі қызметін атқарған: шебер оң жұдырығын бояуға малып, жібекке басқан, ал бұл із келағайының кімнің қолынан шыққанын көрсеткен. Уақыт өте бұл із жетіліп, бута өрнегіне айналды.7
Әлемді аралай жүріп, бута жаңа атауларға ие болды. Бүгінде Батыста оны бәрі таниды, тек басқа атпен.
Бутаның бүгінгі таныс пішінін бейнелеген Кашмир шәлілері сол кезде кең таралған еді.
Британдық Ост-Үнді компаниясы шәлілерді Англия мен Шотландияға әкелді, онда оларға еліктеп тоқу басталды.
Шотландияның Пейсли қаласы бута өрнекті шәлілердің басты орталығына айналды, ал Батыс бұл мотивті сол қаланың атымен таныды.
Фабрикалық басылым арқылы жаппай шығарылған өрнектің сәндегі шыңы 1870 жылдары аяқталды.
Шығыс стильдеріне деген қызығушылық бутаны қайта сәнге оралтты. Оны The Beatles, Queen және Дэвид Боуи киді, ал өрнек 1967 жылғы «Махаббат жазының» символдарының біріне айналды.
Шотландиядағы Пейсли мұражайы 2018 жылдан бері жабық. 68,7 млн фунт стерлингке қайта жаңғыртудан кейін ол 2027 жылдың басында қайта ашылады деп күтілуде; жаңа экспозициялар әлемге әйгілі пейсли өрнегінің тарихын да баяндайды. Бутаның жолы сол жерден де өтеді.
Бута Әзербайжанның ұлттық символдарының бірі саналады және бүгін де өмір сүруде: сахнада, экранда және аспанда.
2005 жылы құрылған «Бута» өнер орталығы Лондонда Әзербайжан өнерінің екі ірі фестивалін өткізді: біріншісі 2009–2010 жылдары 100 күнге созылды, екіншісі 2014–2015 жылдары өтті.
Ілгар Нәжәфтің фильмінде әже немересінің анасын еске алып, махаббат символы бута өрнегі бар кілем тоқиды. Фильм Әзербайжаннан 85-«Оскар» сыйлығына ұсынылды.
Ұлттық әуе тасымалдаушының арзан бағалы бөлімшесі 2017 жылы ұшуды бастап, 2023 жылдың қазанында AZAL брендіне біріктірілді. Оның аты AZAL-дың «Buta Budget» тарифінде сақталған.
2006 жылы ашылған, 2000 көрерменге арналған Buta Palace Бакудің басты концерт алаңдарының бірі.
Бута бізге тиесілі құндылық әрі сұлулық. Ол әрқашан өнеріміз бен әдебиетіміздің тәжі болды. Онда әжелеріміздің мейірімі мен тарихымыздың ізі бар. Өкінішке қарай, бұл сұлулықтың, бұл тамаша өрнектің дәл әзербайжан-түркі тектес екенін әлемде аз адам біледі. Мәдениетімізді сақтау және оны ең жақсы түрде таныту - азаматтық борышымыз!